Untitled Design 1

Een jaar of wat geleden fietste ik naar Hoorn om Jan Pieterszoon Coen te zien. Ik volgde al een tijdje de discussie over het standbeeld, en wilde met eigen ogen zien waar het allemaal om te doen was. Coen stond in volle glorie op de Rode Steen, enigzins achterover leunend, de ene hand triomfantelijk in de zij, de andere gebald in een vuist. De blik van een overwinnaar.

In het Westfries Museum, pal naast het standbeeld, nam ik de tijd om naar de geluiden over Coen te luisteren. De tentoonstelling deed wat ouderwets aan, met koptelefoons, en de interviews waren te lang. Maar ik kreeg een beeld van het ongemak. De gemeente neemt geen besluit over het standbeeld; het museum moet toch iets met de olifant in de kamer, pardon, op het plein.

Coen1
Standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn (Lucia de Vries)

Toen ik ruim twee uur weer buiten stond en opkeek naar Coen op zijn sokkel was er niks veranderd. Hij stond daar nog even ongenaakbaar. “Je maakt mij niks”, leek hij te zeggen. Ook het feit dat inwoners van de Banda eilanden vanaf de rotsen hun dood tegemoet sprongen om aan de wreedheden van zijn leger te ontkomen leek hem niet te deren.

Had je wat?

Een vreemde hersenkronkel deed me denken aan een ansichtkaart die ik eens op de kop tikte, van Amnesty International. De kaart toont een foto van Aletta Jacobs met een nogal zure blik. Haar mondhoeken trekken misprijzend omlaag, haar ogen kijken onbewogen. Onder de foto staan de woorden ‘Had je wat?’

Whatsapp Image 2024 04 22 At 09.10.07

De kaart is bedoeld om Jacobs’ inzet onder de aandacht te brengen. Op de achterzijde staan haar verdiensten: de eerste vrouw die naar de Universiteit ging, strijder voor vrouwenrechten, verstrekker van voorbehoedsmiddelen, voorvechtster voor winkelmeisjes. Last but not least – haar succesvolle strijd voor het vrouwenkiesrecht.

Jacobs kreeg niet de eer die Coen ten beurt viel. Voor haar ‘slechts’ een borstbeeld bij de Rijksuniversiteit Groningen, gemaakt door Theresia van der Pant, en een buste voor de HBS in Sappemeer, van de hand vanThees Meesters. Vanwege haar unieke verdiensten en het feit dat ze als het boegbeeld van het vroege feminisme wordt beschouwd, wordt al decennia lang gepleit voor een ten voeten uit standbeeld in Den Haag.

Aletta Jacobs Harmoniegebouw Groningen
Borstbeeld van Theresia van der Pant op het voorplein van de Groningse Letterenfaculteit (Wikipedia)

Nadat de PvdA hierover een motie indiende, stemde gemeente Den Haag in 2018 in met een standbeeld van Jacobs bij de Hofvijver. So far so good. Jacobs zou de eerste vrouw worden tussen een illuster gezelschap van heren op sokkels ‘uit het centrum van de politieke macht’.

Een terecht besluit, zou je denken, dat bovendien de genderongelijkheid in de herinneringscultuur enigzins adresseert. De achterstand van vrouwen op sokkels, die, zo blijkt uit mijn onderzoek, in deze eeuw weer toeneemt.

Untitled Design

Beeld Lucia de Vries

Racistische boegbeelden

Het kwam voor mij dan ook als een verrassing dat de kunstenaar die was uitgekozen om Jacobs in brons en steen te vereeuwigen, de opdracht teruggaf. Haar motivatie: Jacobs was een racist, zo een die geen standbeeld verdient. Ik had gewaarschuwd kunnen zijn. Jacobs is niet de enige of eerste vrouwelijke boegbeeld dat van racisme wordt verdacht. De conclusie over Virginia Woolf:

Like many of the aristocrats of her time, she was deeply racist and anti-semitic. Her queerness does not excuse these prejudices.

Making Queer History

Dichter bij huis bijkt de vrouwelijke bankier Johanna Borski toch niet helemaal het vrouwelijke rolmodel te zijn waar ze tot voor kort voor werd gehouden. Ze werd stinkend rijk van investeringen in plantages met slaafgemaakten.

Images 1
Johanna Jacoba Borski – van de Velde, kopie naar een schilderij van Nicolaas Pienema (Wikipedia)

Borski leverde 40 procent van het startkapitaal van DNB. Dat kapitaal kwam deels voort uit de arbeid van 565 slaafgemaakten op plantages. Haar portret hing tot de verbouwing die nu gaande is in het kantoor van de bank, onduidelijk is of dit na de verbouwing terugkeert.

NOS

Jacobs was al langer niet boven alle kritiek verheven. Al in 1999 schreef biografe Mineke Bosch een artikel over omstreden brieven van Jacobs.

The letters, which were addressed to the general Dutch public, show a wholehearted compliance with Dutch national rhetoric and colonial practice, as well as an incorporation of contemporary imperialist and racist discourse into her feminist observations. Given the nature of Dutch colonial and imperialist rhetoric, which stressed the internationalist mission the small country of the Netherlands had among the big powers,

Journal of Women’s History

Jacobs schreef de brieven tijdens haar World Suffrage Tour,  een wereldreis die ze in 1911 en 1912 door Afrika, Azië en Rusland maakte. Ze wilde vrouwen buiten Europa ontmoeten om hen aan te moedigen in actie te komen voor het vrouwenkiesrecht.

Aletta Jacobs Carrie Chapman Catt American Club Hankou China 1912 Nummer 100003707 Iav Atria
Aletta Jacobs (rechts) en Carrie Chapman Catt tijdens hun wereldreis in Hankou, China (Atria)

Tijdens een bezoek aan Victoria Falls beschrijft ze hoe kamermeisjes eruitzien als ‘naakte jongens, enkel met een zwembroekje gekleed.’

Het zijn echter voorbeeldige kamermeisjes, zoo netjes doen zij hun werk, alleen voor het vasthaken van een vanachter sluitende japon of blouse niet goed te gebruiken’. 

Foute boel dus. Ook Jacobs was doordrenkt van het gedachtengoed van Coen en kameraden. Zwarte mensen zijn in haar visie lager ontwikkeld:

Het zal nog een heel langen tijd duren voordat de Zuid-Afrikaansche bevolking zal inzien, dat de zwarte menschen eveneens onze broeders en zusters zijn, die echter nog op een lager trap van ontwikkeling staan en daarom juist onze hulp en steun in de eerste plaats noodig hebben.’

Aletta Jacobs Charlie Chapman Catt In China Collectie Iav Atria 100003768
Aletta Jacobs en Carrie Chapman Catt op het station van Shanghai (Collectie Atria)

Dat er niet eerder werd geageerd tegen Jacobs koloniale gedachtengoed wordt door historicus Anjana Singh verklaard door het feit dat ze op een feministisch voetstuk is geplaatst.

‘In het verleden is er met mildheid naar Aletta Jacobs gekeken. Hoewel mensen wisten dat ze een racist was, werd ze getolereerd en geëerd. Mensen knepen een oogje dicht voor haar racisme omdat ze voor de vrouwenzaak streed.’

F57d3f00 E0d2 453c B567 A89bd2f8153a
Het bureau van Jacobs in de Aletta Jacobs kamer in het Universiteitsmuseum (Mascha Bakker)

Het loont zelden om iemand op een voetstuk te zetten. Ook hier blijkt dat degene die het beeld hadden kunnen nuanceren er te laat bij was. In de presentatie van Jacobs in het Universiteitsmuseum Groningen is nauwelijks aandacht voor de rafelrand van Jacobs. En dat steekt.

Mensen kijken liever weg als een onderwerp hen ongemakkelijk maakt, weet ze inmiddels. Of ze dekken het toe. ‘Dan zeggen ze: “Oh, ze was geen racist, ze zei alleen maar racistische dingen”, omdat je haar dan op dat voetstuk kunt blijven zetten.’

Dat zegt geschiedenisstudent en voormalig secretaris van Black Ladies of Groningen (BLOG) Bahati Nyahunzvi. Het is mede de veel te late en gebrekkige reactie van het museum dat ertoe leidt om Jacobs te ‘cancellen’. Ons boegbeeld stond nog niet eens op een sokkel toen ze er al afviel.

Vrouw des huizes

Ik schreef al eerder over Jacobs en had ook ontdekt dat mijn heldin allesbehalve perfect was. Tijdens mijn onderzoek naar Urker dienstmeisjes – waaronder mijn opoe Pietertje de Groot – kreeg ik een email van Taekle Cornelis Wielsma uit Uithoorn. Of ik wist dat zijn Urker moeder voor Aletta Jacobs had gewerkt? Ik belde hem en kreeg een ontluisterend verhaal te horen.

Jacobs En Kramer 1
Vrouw des huizes Aletta Jacobs (M. Büttinghausen) met rechts dienstmeisje Lammertje Kramer (eigen foto)

Lammertje Kramer was twaalf toen ze bij dr. Jacobs in dienst trad. Een kind nog. Toch moest ze keihard werken. Dr Jacobs bleek bij haar personeel niet bepaald geliefd. “Onvriendelijk, heerserig, zeer veeleisend en veel verwachtend.” Zoals voor veel dienstmeisjes van Urker afkomst waren Lammertje’s hoogtepunten van de week een bezoekje aan kerk en catechisatie. Daar kon ze haar familie en vriendinnen ontmoeten. Maar ze kreeg er geen vrij voor. “Geloven doe je maar in je vrije tijd,” zei dr. Jacobs.

Het werken voor Jacobs leverde Lammertje een trauma op. Ze had het er later nog vaak over. Ze wist zich bij haar vertrek te ‘wreken’ door in de vestibule een mandje eieren kapot te gooien. Een schrale troost…

Klootjesvolk

Het is het lot van helden om aan al onze hooggespannen verwachtingen te voldoen. Terwijl wij, het klootjesvolk, al ploeterend en falend door het leven gaan, dient de held de valkuilen en beperkte blik van haar of zijn tijd te doorgronden en te verwerpen en op alle fronten – persoonlijke, sociaal, maatschappelijk, politiek – positief te scoren. En dat niet alleen tijdens haar of zijn leven, nee, dit dwars door de eeuwen heen. Zo niet, dan bekogelen we onze held(in) met eieren.

Als iemand Jacobs kan beoordelen is het biografe Mineke Bosch. Zij ging de uitdaging om de gecanoniseerde Jacobs’ leven te beschrijven om een meer genuanceerd beeld te schetsen:

“Ik vond het van belang om door grondig onderzoek een tegenwicht te bieden tegen de mythevorming rond de bijna bovenaardse heldin of unieke eenling die Jacobs inmiddels aan het worden was. Zij was zeker niet de enige vrouw die belangrijk werk had verricht, en ze had het ook al helemaal niet in haar eentje gedaan.”

Gaandeweg raakte ze onder de indruk van Jacobs werkkracht en doorzettingsvermogen ‘in de context van een nog ongebroken patriarchaal genderregime’. Zij is diep teleurgesteld in het cancellen van Jacobs, zo laat ze weten in een essay in De Groene.

Hierin beschrijft ze hoe Jacobs door lang niet iedereen op handen is gedragen. Haar reputatie was al niet positief onder de ‘Tweede Golf’ feministes in de vorige eeuw.

Haar ‘bourgeois’-afkomst maakte haar aanvankelijk ongeschikt als historisch voorbeeld van een hedendaagse vrouwenbeweging die doordrongen was van sociale (klassen)ongelijkheid en derhalve het marxisme hoog in het vaandel had. Feministen hadden sowieso niet veel op met ‘heldendom’ als uitvinding van het zichzelf feliciterende patriarchaat.

Medium Km 119.455 1
Isaac Israels, Portret van Dr Aletta Jacobs, circa 1920. Aquarel en gouache op papier (Collectie Kröller-Müller Museum)

Maar Aletta wegzetten als een racist, houdt volgens Bosch ‘geen rekening met de historische context of de ambivalenties in mensenlevens en zet haar weg in de zwart-witmodus van de hedendaagse cancelcultuur’.

Bosch wil het racisme van Jacobs historiseren en contextualiseren. Jacobs zette in haar Reisbrieven in de Telegraaf het eigentijdse diep verankerde, koloniale, oriëntalistische en racistische idioom in om zich populair te maken bij het grote publiek. Ook de vrouwenbeweging ondersteunde het koloniale project.

Ook vrouwen putten voor hun observaties van vreemde volken uit de intertekstuele grabbelton van oriëntalistische en racistische verhalen en plots…

Herkauwen van stereotypes

Antropoloog en socioloog Rob van Ginkel concludeert na analyse van reisverslagen over Nederland dat het oordeel van globetrotters over hun bestemming vaak al vast lag (en ligt?) voor vertrek. Het contact met mensen van andere rang en stand was in vorige eeuwen zeer beperkt. Stereotypen werden herkauwd. Precies wat Jacobs deed. Als vrouw van haar tijd.

De omstreden feministe legt ook het verschil in perspectief tussen witte en zwarte feministes bloot. Bosch heeft zich ingelezen, want ‘[g]eavanceerde gendertheorie’ betekende in ieder geval ook de kritische impuls van zwarte feministen in genderstudies ter harte nemen en te rade gaan bij postkoloniale denkers.’

Gender heeft sowieso alles met kolonialisme te maken. Concepten rond gender zijn vanaf begin achttiende eeuw ontwikkeld met ras als vertrekpunt. Vrouwen stonden model voor het lagere ras (denk aan de ‘vrouwelijke’ Indonesiche man). Samenlevingen waarin de verschillen tussen man en vrouw minder duidelijk waren, werden als minder ontwikkeld beschouwd (denk aan Jacobs’ opmerking over naakte kamermeisjes die op jongens lijken). Echte vrouwelijkheid en mannelijkheid was wit. Lees Gloria Wekkers Witte Onschuld over de pijnlijke gevolgen van dit denken.

Advertisement For The Exhibition Of Saartjie Baartman In London
Poster voor de tentoonstelling van Saartjie Baartman, voorbeeld van de obsessie met bekkens en genitalieen van zwarte vrouwen (wikipedia)

Feminisme is in Nederland lang gezien als een ‘witte zaak’. Cultureel antropologe Roline Redmond wijst er fijntjes op dat het definierende beeld van de ‘witte vrouwenbeweging’ dat van een witte vrouw met ontblote buik is. Terwijl de Zwarte, Migranten- en Vluchtelingen Vrouwenbeweging ook veel werk heeft gedaan. Maar: “Wij hadden geen toegang tot de media en kwamen gewoon niet in beeld.”

Whatsapp Image 2024 04 27 At 16.33.15
Een witte buik als feministisch beeldmerk (kaart Maand van de Geschiedenis)

Dat het niet eenvoudig is om vrouwen van kleur voor het voetlicht te plaatsen leerde ik toen we de Vrouwenwandeling Zwolle samenstelden – een lijst van 25 historische vrouwen uit de binnenstad die we voor het voetlicht wilden plaatsen. Maandenlang zocht ik tevergeefs naar een geschikte kandidate. De culturele organisaties van Zwolle konden me niet verder helpen. Pas nu, drie jaar later, begin ik een beter beeld van de geschiedenis van vrouwen van kleur in Zwolle te krijgen. Er zijn genoeg geschikte kandidates, maar ze lieten minder (publieke) sporen na. Je moet ze met een zaklampje zoeken.

Moed en opoffering

Een held (mannelijk) of heldin (vrouwelijk) is een bestaand, fictief of historisch persoon die, wanneer geconfronteerd met gevaar en rampspoed of vanuit een zwakke positie, moed en de bereidheid tot zelfopoffering betoont voor een grotere zaak.Wikipedia

Jacobs had zeker met achteruitstelling en tegenstand maken. Het feit dat vrouwen niet mochten studeren, werken en stemmen adresseerde ze op een creatieve en vasthoudende manier. Haar daden waren groot: ze was de eerste vrouw in Nederland die werd toegelaten op de HBS, die arts werd en die promoveerde. Ze had op haar lauweren kunnen rusten, maar voerde een kwarteeuw politieke strijd. Hoewel de Nederlandse suffragettes harde acties, zoals die aan de overkant van het Kanaal, vermijdden, en hun strijd wel eens als een dameskransje wordt gezien, was er zeker stamina, moed en opoffering nodig. Ook hier werden kiesrechtactivistes vijandig begroet, hun weg soms versperd met prikkeldraad of politieagenten.

Eigentijdse morele meetlat

Schermopname 150
Alett a Jacobs vraagt een politie-agent op Prinsjesdag 1916 tevergeefs om
toelating van kiesrechtstrijdsters tot het Binnenhof (Beeldbank Gemeente-
archief Den Haag)

Feministisch boegbeeld?

De vraag is echter of de witte Jacobs anno 2024 als feministisch boegbeeld door de beugel kan. Ze was een snob, met weinig empathie voor haar huispersoneel. Ze had racistische denkbeelden, die ze kritiekloos verspreidde. Wie weet wat toekomstig onderzoek nog meer aan het licht brengt. Binnen de Vrouwenkiesrechtvereniging waren er al vrouwen die weinig met haar op hadden.

Er schuilt een gevaar in het plaatsen van historische karakters langs een eigentijdse morele meetlat. Zij kunnen hun tijd nog zo vooruit zijn, er zullen altijd loffelijke ideeën en praktijken zijn die zij niet onderschreven of in de praktijk brachten.

Historische figuren zijn als gebrandschilderde ramen – soms lichten de kleurige kanten op, soms de donkere. Het ligt er maar net aan hoe wij het licht op het raam zetten.

Jacobs was besmet met racistische denkbeelden maar ik kom ook deze alinea tegen in een van haar reisbrieven:

Ddd 110561020 Mpeg21 P009 Image

Waarschijnlijk doelt Jacobs op het fort São Sebastião op het eiland Mozambique, waar de Portugezen handelden in slaven, kruiden en goud.

Vergetelheid

Berteke Waaldijk pleit in een indrukwekkende essay voor het ‘systematische aandacht voor pijnlijke momenten’, omdat deze meer te bieden hebben dan ‘een zoektocht naar onschuldige wegbereidsters’.

“De heldinnen van … verzet werden opgedoken door parelvissers en schatduikers van vrouwengeschiedenis.”

In de geschiedenis wordt het verhaal van de een betaald met de vergetelheid van de ander, zo stelt zij.

Eenzame Drucker

Geen Jacobs op de sokkel, wat betekent dat? Dat betekent dat collega Wilhelmina Drucker alleen overblijft. Zij kreeg een standbeeld in Amsterdam in 1954. Het is een allegorische voorstelling, een ware plaag als het om vrouwenbeelden gaat. Mannen worden in de monumentale cultuur immers doorgaans met hun karakter en identiteit afgebeeld, terwijl de vrouwenfiguur – in de woorden van kunsthistorica Saskia Wolda – fungeert als ‘een lege, invulbare vorm, een ‘container’ die elke gewenste boodschap kan bevatten’.

Druckers eerbetoon verbeeldt ‘De vrouw als vrije mens’. Het toont, in de woorden van Het Volk, een ‘nobele vrouwenfiguur’ die ‘aarzelend en toch blij’ de handen opheft.

20211114 153311
‘De vrouw als vrije mens’, eerbetoon aan Wilhelmina Drucker (Lucia de Vries)

In Vrouwen op Sokkels concludeer ik:

Dat de immer actieve feministe wordt herdacht met het beeld van een weifelende vrouw is tenminste ironisch te noemen. Terwijl Druckers ‘vrouw der naaste toekomst’ immer hard werkt, schrijdt de ‘vrije vrouw’ weifelend voorwaarts. Het beeld moest symbool staan voor de vrouw die zich dankzij haar nieuwverworven rechten vrij in de samenleving bewoog, maar drukt eerder twijfel en stilstand uit. Het comité mistte een unieke kans om een feministe op krachtige en realistische wijze op een sokkel te plaatsen.

Het standbeeld van Jacobs zou een realistisch beeld worden. Zo’n beeld waar er maar weinig van zijn, als het om vrouwen gaat. Slechts 16 procent van alle personenstandbeelden is opgericht voor een vrouw. Van deze 109 vrouwenmonumenten is 23 procent een allegorische voorstelling. Naast Drucker en Jacobs kreeg geen enkele landelijk actieve feministe een monument.

Context en diversiteit

Bronzen en stenen vrouwen op sokkels spelen mijns inziens een belangrijke rol, niet alleen om historische vrouwen te eren en meer gelijkwaardigheid binnen de herinneringscultuur tot stand te brengen, maar ook om vrouwen van nu een hart onder de riem te steken.

Ik zou willen pleiten voor mildheid, transparantie en diversiteit. Geen enkele held is van smetten vrij. Krab even aan het bladgoud en zie daar, tekortkomingen. Wees transparant over deze smetten.

En kies voor context en diversiteit. Want het is net of onze bronzen en stenen helden in een vacuum opereerden, zonder geliefden, aanmoedigers, medestrijders en – ik denk even aan Lammertje – dienstmeisjes. Is een standbeeld daarmee geen verouderd concept? Een eervolle bedoeling, die uiteindelijk al snel een sta in de weg blijkt te zijn?

In een voorstel voor een Vrouwenmonument in Zwolle gebruikte ik dit beeld:

Vrouwenbeeld
Women’s History , National Women’s History Alliance, 2021

Een verzameling vrouwen op een sokkel, individueel herkenbaar in vorm en persoonlijkheid , maar toch een eenheid.

Mineke Bosch denkt in dezelfde richting als ze schrijft:

Ik zie een aantal oplossingen, ik noem er twee: op een plek van nationale betekenis één sokkel maken waarop een wisselende veelkleurige parade van vrouwen van betekenis kan staan, of een beeldengroep met herkenbare figuren; beide representeren de geschiedenis van de historische, langdurige en hardnekkige emancipatiestrijd van vrouwen in al hun gedaanten, toen en nu, in het Europese deel van Nederland, Indonesië en de Caribische gebiedsdelen. 

Aletta Jacobs naast Saartjie Baartman, ‘Marijtje’, Mina Kruseman, Joke Smit, Julia da Lima en dienstmeisje Lammertje.

Een ‘wisselende veelkleurige parade van vrouwen van betekenis’, kan daar aan de Hofvijver geen plekje voor worden vrijgemaakt?