Jd Beeld

Joan Derk – Controversieel I Theatraal I Explosief is een eigentijdse tentoonstelling over de Zwolse Patriottenleider Joan Derk van der Capellen tot den Pol. Wie was Joan Derk en wat heeft hij ons vandaag nog te vertellen? Om de tentoonstelling voor te bereiden dompel ik mij in de periode oktober 2023 – januari 2024 onder in het leven en het nalatenschap van deze roemruchte Zwollenaar.

Joan Derk werd na zijn dood gelauwerd met veel lofzangen, een graftombe in Gorssel (die door Orangisten werd opgeblazen) en een beeldengroep gemaakt door de Italiaanse beeldhouwer Giuseppe Ceracchi (welke in Rome bleef steken).

Op uitnodiging van de Gemeente Zwolle gaat Stadsmuseum Anno het cultuurhistorische verhaal van Joan Derk en zijn nagedachtenis opnieuw onderzoeken en vertellen. Dit doet het museum in de periode 2023-2024 samen met een aantal partners, waaronder studenten van Cibap, en Stadkamer, Wijz Welzijn, Overijsselacademie en Pro Demos. De tentoonstelling, te zien van 12 januari tot 8 april 2024 in het Drostenhuis, is het startpunt.

Joan Derk krijgt een stem en gezicht

Hoe wek je een achttiende eeuwse regent, een veelschrijver van wie naast veel woorden enkel zwart wit gravures resteren, opnieuw tot leven? We kiezen ervoor om Joan Derk opnieuw een gezicht te geven. We voelen ons vereerd dat fotografe Ursula van de Bunte, die eerder in diverse musea exposeerde, bereid is een bijzondere serie fotoportretten van het leven van Joan Derk te maken. Deze zullen in de gang en hal van het Drostenhuis te zien zijn.

In de Patriottenkamer zullen enkele bijzondere objecten worden getoond, waaronder patriottistisch zilver- en goudwerk uit Zwolle, Zutphen en Hattem. De plek waar Joan Derk zijn beroemd pamflet Aan het Volk van Nederland schreef wordt nagebouwd en er kan een hoorspel over dit hoogtepunt uit het leven van de Zwolse patriottenleider worden beluisterd. Daarnaast zijn op kamerschermen aanvullende teksten en beelden te vinden.

Handtekening En Lakzegel Jd

Wie was Joan Derk?

Joan Derk van der Capellen tot den Pol (1741-1784) was een 18de eeuwse regent, die een ongewone weg koos: in plaats van de invloed van het bestaande stelsel (een niet gekozen Stadhouder en door hem aangestelde bestuurlijke elite), waar hij door geboorte bij hoorde, te vergroten, vocht hij voor democratie en gelijkwaardigheid. Hij was geïnspireerd door zijn grootvader Van Bassenn, die zich in zijn jaren inzette voor inspraak van burgers. Ook werd hij beïnvloed door de idealen van de Verlichting (Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap), met name zoals die zich in de onafhankelijkheidsoorlog in de Verenigde Staten ontwikkelden.

JD werd tegengewerkt door zijn vader, een strenge, militaire man, die hem weinig gunde. Zijn moeder overleed toen JD op de middelbare school zat.

JD kreeg met veel moeite een stoel in het Ridderschap van Overijssel, waar hij als een paard van Troje tegen heilige huisjes schopte. Nadat hij hier werd geweerd, verdiepte zijn politiek bewustzijn. Hij geloofde in persvrijheid en was een aanjager van de ‘pamflettenoorlog’ waar deze eeuw om bekend staat. Hij maakte geheime achterkamertjes publiek.

Het pamflet der pamfletten

Het centrale moment in zijn leven dat we in de tentoonstelling benadrukken was het schrijven van het ‘pamflet der pamfletten’, Aan het Volk van Nederland. Dit werd in de nacht van 25 op 26 september 1781 in heel Nederland verspreid.

JD schreef dit pamflet nadat zijn vader was overleden en hij het familiebezit Appeltern had geërfd. Er liep een proces tegen hem, vanuit het Ridderschap, en hij had allerlei gezondheidsproblemen. JD dacht erover om huiskamergeleerde te worden. Toch wist hij zich op te richten en zijn gedachtengoed in een pamflet vol venijn te verwoorden. Dit was zeer spannend, want voor dit soort acties kon hij worden opgepakt en berecht (net als zijn vriend ds. F.A. van der Kemp). Het pamflet werd wereldberoemd; er verschenen al snel vier herdrukken en vertalingen in het Engels, Frans en Duits.

Het pamflet zette alles op scherp. Het riep op tot bewapening en inspireerde patriotten in diverse steden tot het vormen van zogenaamde Vrijkorpsen. Ook nam door het pamflet de kritiek op de stadhouder toe. Het zette de kwestie van drostendiensten in Overijssel op de nationale agenda. Het bracht eenheid binnen de oppositie, die nu een ‘partijprogramma’ had. Kooplieden en boeren, protestanten en katholieken, gildeleden en regenten: zij verenigen zich in één beweging. JD werd geestelijk vader van het Patriotisme.

Een patriottische agenda

20230913 153714

Joan Derks pamflet riep op tot bewapening en inspireerde patriotten in diverse steden tot het vormen van zogenaamde Vrijkorpsen.

Na de publicatie werden in diverse steden burgergroepen (die de stadsbestuurders controleerden) en vrijkorpsen (legertjes van gewapende burgers, waar de stadhouder geen macht over heeft) opgericht. JD werd tijdens een uitbundig feestmaal in de Garnalendoelen in Amsterdam in april 1783, waarbij de volkssoevereiniteit werd geproclameerd, geëerd.  De VS wilde hem aanstellen als vertegenwoordiger in Nederland (dit hield hij af).

In de gewesten Holland, Utrecht, Overijssel, Groningen en Brabant kwamen de patriotten aan de macht; de orangisten hielden het voor het zeggen in Zeeland, Gelderland en Friesland. De inval van het Pruisische leger maakte in 1787 een eind aan de opkomst van de Patriotten. De naar Frankrijk gevluchte oppositie keerde met het Franse leger terug, onder leiding van Hendrik Willem Daendels uit Hattem. De Bataafse Republiek was nu een feit.

JD maakte dit allemaal niet meer mee: hij overleed vrij onverwachts in 1784.

JD heeft Zwolle als pro-democratische stad op de kaart gezet, gevolgd door Thorbecke en Potgieter, en …? Het debat over inclusieve democratie wordt nog altijd gevoerd. Denk ook aan het Burgerberaad dat in 2023 in Zwolle is geïnitieerd.

Joan Derk in drie woorden

Confronterend – JD was onruststoker, een paard van Troje, schopte heilige huisjes omver

Theatraal – JDs toespraken waren berucht; hij liet ze illegaal drukken en verspreiden

Explosief – JDs graf werd opgeblazen; hij stond aan de wieg van een democratische omwenteling, die tot onrust en revolutie, en uiteindelijk tot een nieuwe grondwet leidde

Wat leren bezoekers van deze tentoonstelling?

  1. Dat JD een belangrijke historische figuur is, niet alleen voor Zwolle maar ook nationaal en internationaal
  2. Dat JD de nodige risico’s nam om zijn pamflet te schrijven
  3. Dat JD de oppositie die democratie wilde een stem gaf en verenigde
  4. Dat JD niet onomstreden was en ook wel ‘populist bij uitstek’ is genoemd
  5. Dat JD de kloof tussen bestuur en burger wilde slechten en meer inspraak voor ‘het volk’ beoogde; nu opnieuw een actueel onderwerp

[1]